Rước kiệu tại lễ hội đền Vua Bà.

Ngôi đền nằm cạnh đền Vua Ông thờ tướng quân Vi Đức Lục, thuỷ tổ họ Vi ở An Châu (Sơn Động), tạo thành quần thể di tích liên hoàn cổ kính. Thần tích ở đền Vua Bà cho biết, Ngọc Dung Công chúa là con gái thứ 6 của Vua Hùng Vương đời thứ 18. Bà tài sắc vẹn toàn lại có lòng yêu nước thương dân vô hạn. Đất nước đang buổi thanh bình thì giặc phương Bắc đem quân sang xâm lược. Ngọc Dung Công chúa tình nguyện xin vua cha đi đánh giặc, về nơi núi rừng hiểm yếu của thôn Bích Trĩ, tổng Tây Đoàn xưa, nay là An Lập (Sơn Động) lập phòng tuyến chống ngoại xâm. Thắng giặc phương Bắc, bà xin vua cha ở lại thôn Bích Trĩ sinh sống, sau khi mất, bà còn hiển Thánh âm phù giúp tướng Vi Đức Lục đánh thắng giặc Minh ở thời Lê thế kỷ XV. Ghi nhớ công ơn của Ngọc Dung Công chúa, nhân dân địa phương xây dựng đền thờ và suy tôn là bậc Thánh Mẫu.

Đền Vua Bà được xây dựng bên cạnh sông, nhìn về phía Đông Bắc, núi Mặt Quỷ phía trước tạo thế sơn thủy hữu tình. Đền được xây dựng vào năm Bảo Đại thứ 3 (1928) và được tu sửa qua nhiều lần. Bình đồ kiến trúc đền Vua Bà hiện nay kiểu chữ nhất gồm 3 gian 2 chái, kết cấu kiến trúc, khung gỗ lim đã ngả màu thời gian nhưng còn chắc chắn, phần liên kết khung vì mái theo lối kẻ truyền giá chiêng truyền thống. Trong đền bài trí nhang án, gian giữa đặt tượng Mẫu Liễu Hạnh trong khám thờ. Áp hồi bên trái đặt tượng Đức Thánh Trần, bên phải đặt tượng Chúa Sơn Trang. Chính cung treo bức hoành phi đề chữ Hán: “Mẫu nghi thiên hạ”. Đôi câu đối trong đền cũng ca ngợi công đức của Thánh Mẫu: Đức Mẫu uy linh long hổ phục/ Tài cao lục trí phượng lân quy.

Cùng với đền Suối Mỡ, xã Nghĩa Phương (Lục Nam) thờ Thánh Mẫu Thượng Ngàn, chùa Quỳnh Sơn (Yên Dũng) thờ Mẫu Liễu Hạnh và đền Vua Bà ở Sơn Động là ba nơi thờ Thánh Mẫu ở Bắc Giang còn lưu giữ được sự tích, lai lịch công trạng của Mẫu rất rõ ràng. Riêng đền Vua Bà và chùa Quỳnh Sơn còn lưu giữ được thần tích, sắc phong cho Thánh Mẫu Liễu Hạnh. Đây là di sản văn tự cổ về tín ngưỡng thờ Mẫu ở Bắc Giang. 

Đền Vua Bà hiện nay còn lưu giữ một số tài liệu, hiện vật thời Nguyễn có giá trị nghiên cứu khoa học như tượng thờ Thánh Mẫu, chuông đồng, mâm bồng, nhang án, sách Thần tích… Ngôi đền là trung tâm sinh hoạt văn hoá tín ngưỡng thờ Thánh Mẫu Liễu Hạnh ở thượng nguồn sông Lục. Ngày 15 tháng Giêng hằng năm, nhân dân địa phương tổ chức lễ hội truyền thống với nhiều nghi lễ và trò chơi dân gian mang đậm bản sắc văn hoá dân tộc. Đặc biệt, đền Vua Bà, đền Vua Ông cùng đình, chùa Chẽ, nghè Chải còn là trung tâm tổ chức lễ hội bơi chải, nghi lễ tái diễn lại trận đánh giặc Minh năm xưa của tướng quân Vi Đức Lục vào ngày 10 tháng Tư âm lịch.

Quốc Khánh