Tôi nói chuyện với mẹ. Mẹ bảo:

- Bố mày hâm hấp, dở hơi, hay khóc.

Bố và mẹ quen nhau ở Matxcova, hồi cùng du học, rồi cùng về làm việc ở Viện Khoa học. Nhà giờ khá giả, biệt thự, ô tô đầy đủ. Một hôm, tôi đọc trộm trong sổ tay của bố một đoạn văn bố viết, lòng rưng rưng...

Gánh nước cho hội vật cầu bùn làng Vân, xã Vân Hà (Việt Yên). Ảnh: VƯƠNG LÂM

… “Tôi nhớ những ngày Tết xưa tảo tần của Mẹ. Cha tôi mất sớm, Mẹ ở vậy nuôi con. Gian nhà tranh và mảnh vườn nhỏ. Từ trong năm, Mẹ đã chăm chút tưới tắm mấy luống lá dong xòe to, xanh mơn mởn. Cạnh đấy là vạt mùi thơm nức. Mùi ngắt ăn sống rất ngon, nhưng Mẹ để già, ra hoa lấm tấm. Góc vườn Mẹ trồng mấy khóm mía tím. "Heo may đường bay lên ngọn gió đông, mía bong phấn trắng, vươn cao ngất ngưởng"…

Cuối Chạp, thiên hạ lao xao sắm Tết thì cũng là những ngày bận rộn nhất của Mẹ. Lá dong vừa độ bánh tẻ của Mẹ đắt như tôm tươi. Những tàu lá xanh mướt, to bản, gói được cả nửa cái bánh. Mẹ bận mê tơi đi bán lá dong từ 23 Tết. Sáng 30, cả làng mổ lợn gói bánh, cúng Tất niên náo nức, nhưng bấy giờ Mẹ mới cắt mùi già đi bán. 

Mẹ bảo sắm Tết, người ta chăm chăm lo gà gạo trước tiên, sáng 30 thường mới giật mình: Còn thiếu mớ mùi già. Mùi già đun nước thơm lừng để cả nhà rửa mặt sáng mùng Một, là thứ không thể thiếu. Thiếu là mất hương vị Tết. Người ta thường bổ nhào ra cổng Quán đầu làng mua mùi già. Đắt mấy cũng phải mua, mà thực ra nó có đáng là bao, vài đồng lẻ. 

Mua lúc này mùi còn tươi, chứ mua từ trước nó héo, đun nước không thơm. Thế là Mẹ chọn đúng thời điểm đáp ứng. Chỉ trong buổi sáng 30 Tết, Mẹ bán hết veo cả gánh mùi già. Quá trưa Mẹ về, làm cỗ Tất niên muộn thì đã chết ai, lúc này hai mẹ con mới hân hoan tống tiễn năm cũ…

Trời sập tối, cả làng nao nức chờ một đêm Giao thừa thiêng liêng. Tiếng pháo đì đùng khắp ngõ. Mẹ thắp đèn nến bàn thờ sáng trưng, hương bay nghi ngút rồi bảo:

- Con ở nhà, khi nào nghe trống đánh ngoài đình, các nhà đốt pháo thì bày cỗ lên ban thờ và khấn: Con kính mong tiên tổ và đức thánh thần về hưởng lễ vật, phù hộ cho mẹ con con năm mới an khang thịnh vượng.

- Sắp Giao thừa còn đi đâu hở mẹ … - Tôi mếu máo.

- Con ngoan, nghe mẹ nói này. Giờ này người ta mới thường đi mua mía. Cây mía để chân bàn thờ có ý nghĩa là hai chiếc đòn gánh cho ông bà cụ kỵ gánh bánh chưng giò nạc về cõi tiên. Không có đòn gánh các cụ xách tay thế nào được. Nhưng cây mía là thứ cũng xếp hàng cuối cùng trong đống hàng Tết. Vì thế theo thói quen, cứ đêm 30, người ta mới chịu ra cổng làng mua…

Mẹ vác trên vai một bó mía dài, nặng trĩu, bước liêu xiêu ra ngõ. Những cây mía cong cong, những cây mía đốt thẳng còn nguyên ngọn lá dập dềnh trên vai mẹ. Mẹ đem một bó đòn gánh đến cho tiên tổ các nhà… Mía của mẹ đắt hàng, nhưng mẹ cũng quá Giao thừa mới về nhà được. Còn ế dăm ba cây không thành vấn đề gì. Thế là trọn vẹn, mẹ đã bán xong ba thứ hàng Tết đúng thời điểm.

Tôi lên giường ngủ để sáng mai dậy sớm đón xuân sang. Mẹ cũng lên giường, nhưng gà vừa gáy sang canh đã vội dậy. Một gánh muối trắng tinh, nặng trĩu để trước cửa.

- Không… Mẹ ơi, đừng đi - Tôi khóc - Cả năm có ngày mùng Một Tết, vui lắm, sao Mẹ không ở nhà với con.

- Con có nghe câu ca dao "Đầu năm mua muối, cuối năm mua vừng". Sáng mùng Một Tết mua muối, đem cái mặn mòi vào nhà, sẽ may mắn cả năm. Dân trên tỉnh, mở cửa sáng mùng Một tinh mơ, có hàng muối đi qua phố, thể nào họ cũng mua một gói. Đắt mấy cũng chịu. Thành tục lệ thế rồi. Ngày mùng Một thiêng lắm, không được quét nhà, quét cái gì từ trong nhà ra là mất đi. Đem cái gì vào là được. Đem cái mặn mòi vào nhà là có lộc... Tội gì mình không đi bán muối sáng mùng Một hở con. Lãi lắm. Vui Tết lúc nào chả thế. Chiều mẹ về…

Mẹ bước đi, gánh muối nặng trĩu trên vai, đường lên tỉnh xa lắc, nhưng mẹ bước con cón, cho kịp đến phố vào thời khắc trời vừa lóe sáng, là lúc thời gian mầu nhiệm nhất. Trễ một chút lại hỏng. Cho nên nhiều lúc phải chạy gằn…

Trên tỉnh, toàn những người giàu có. Họ uể oải thức dậy lúc bình minh. Họ vừa nghe trong tiếng chuông nhà thờ, tiếng chim hót, một tiếng rao khàn đục “Ai mua muối đầu năm”. "Đầu năm mua muối", họ lẩm bẩm câu phương ngôn, móc mấy đồng lẻ rồi gọi “Đem muối lại đây”. Mẹ đon đả tươi cười: "Năm mới chúc ông (bà) mạnh khỏe". Mẹ trao gói muối, mẹ đòi bao nhiêu, họ trả bấy nhiêu, có khi không lấy lại tiền thừa.

Gánh muối của Mẹ nặng lắm. Cả cái thị xã này mua mới hết. Mẹ đi hết phố này sang phố khác, cất tiếng rao không biết mệt. Muối trắng tinh và lòng vui phơi phới…

Tôi ở nhà ngơ ngẩn. Hàng xóm rộn rã, người đi nườm nượp, quần là áo lượt, cười nói râm ran. Riêng nhà tôi vắng lặng. Một mình tôi ngồi bên hè ngóng mẹ.

Gần tối mẹ về, quang gánh nhẹ tênh, áo quần tơi tả, người mệt rã rời, cổ khản đặc, nhưng miệng cười tươi như hoa.

Mẹ cởi bao đếm những đồng tiền bán muối. Toàn tiền lẻ nát nhàu…

Những đồng tiền bán muối, bán lá dong, mùi già, mía tím ngày ấy đã tích cóp nuôi tôi ăn học khôn lớn đến ngày hôm nay...”.

Tôi gấp cuốn sổ của bố lại, để nguyên chỗ cũ.

Tết năm sau, để ý, bố lại “sắm Tết’’ khóm mùi già, tàu lá dong, cây mía tím và đặt lên ban thờ đĩa muối trắng. Mắt nhìn ảnh bà nội xa xăm…

Tôi lại kể với mẹ, và mẹ lại nói:

- Bố mày hâm hấp, dở hơi.

- Không! - Tôi cãi, và tôi khóc.

Mẹ ngạc nhiên. Mẹ sợ quá. Mẹ xin lỗi. Mẹ chẳng hiểu gì, vì tôi vẫn không nói cho mẹ biết những gì tôi đã đọc trong cuốn sổ tay của bố.

Nhà thơ Nguyễn Phan Hách