Tổng thống Mỹ Donald Trump ký tuyên bố công nhận  Jerusalem là Thủ đô của Israel.

Sự thay đổi đột ngột trong chính sách của Mỹ đối với thành phố (TP) Jerusalem được coi là một sự phản bội nguy hiểm đối với chính sách Trung Đông kéo dài nhiều thập kỷ qua của Mỹ và sự thay đổi cuộc chơi này chắc chắn sẽ đẩy Mỹ và Israel đứng trước nhiều mối nguy hiểm. Nó không khác một "quả bom hẹn giờ" đe dọa hủy hoại toàn bộ tiến trình hòa bình Trung Đông. Tổng thống Palestine Mahmoud Abbas tuy chưa chính thức thông báo từ bỏ các cuộc đàm phán với Israel do Mỹ làm trung gian, một tiến trình khó khăn mà sau hai thập kỷ đã không thể đưa Palestine đến gần hơn với quy chế một nhà nước. Như lời ông Abbas, tình hình hiện nay đang dần khép lại một kỷ nguyên của những cuộc đối thoại thăng trầm và vai trò trung gian độc quyền của Washington hiện đã chấm dứt.

Thành phố Jerusalem.

Vấn đề Jerusalem quyết định sự bình yên của Trung Đông

Jerusalem không phải một mà là hai TP. Gần 50 năm sau khi Israel chiếm được Đông Jerusalem, TP này vẫn luôn bị chia cắt.  Kế hoạch Phân chia của Liên Hợp quốc năm 1947 đã đề nghị tách Palestine lúc đó do Anh kiểm soát thành một Nhà nước Do Thái và một Nhà nước Arab nhưng lại đặt riêng Jerusalem thành một vùng đất độc lập dưới sự quản lý của quốc tế. Tuy nhiên trong cuộc chiến tranh Arab- Israel năm 1948, TP này đã bị chia tách. Tây Jerusalem nằm dưới sự kiểm soát của Israel và Đông Jerusalem- bao gồm cả phần Thành Cổ bị Vương quốc Jordan chiếm đóng.

Sự chia cắt kéo dài cho đến cuộc Chiến tranh Sáu ngày năm 1967, khi Israel đẩy lui một cuộc tấn công của Jordan vào sở chỉ huy của lực lượng quan sát viên Liên Hợp quốc ở Tây Jerusalem và sau đó xâm chiếm nốt phần còn lại của TP cùng với toàn bộ Bờ Tây. Sau cuộc chiến, Israel tuyên bố Jerusalem thống nhất là thủ đô của mình và sáp nhập hơn 30 ngôi làng Arab vào TP này.

Hai nửa TP kể từ đó vẫn nằm dưới sự kiểm soát của Israel nhưng không phần nào được quốc tế công nhận là phần lãnh thổ hợp pháp của nhà nước Do Thái. Và trước thời điểm Mỹ đưa ra quyết định hiện nay, không quốc gia nào công nhận Jerusalem là Thủ đô của Israel. Không một đại sứ quán nào được đặt tại TP này.

Tình trạng tranh chấp của Jerusalem gây tác động cho toàn bộ khu vực và là một trong những khó khăn chính trong tiến trình hòa bình giữa Israel và Palestine. Dù những đề xuất giải quyết ban đầu đã đề nghị Jerusalem nên được độc lập như trong Kế hoạch Phân chia của Liên Hợp quốc nhưng gần đây sự thống nhất về những nét khái quát của một thỏa thuận hòa bình đã xuất hiện.

Đa phần các đề xuất về Jerusalem (bao gồm cái gọi là Các đề xuất của Clinton năm 2000 vốn được chính phủ Israel chấp nhận) chia sẻ rất nhiều điểm chung. Điểm quan trọng nhất là nguyên tắc những khu vực cư dân Palestine (có 99% dân số Palestine sinh sống) sẽ nằm dưới sự kiểm soát của Palestine và những khu vực cư dân Israel (với 99% dân số Israel sinh sống) sẽ vẫn thuộc quyền kiểm soát của Israel. Trách nhiệm phụ trách những địa điểm linh thiêng của TP sẽ vẫn không đổi, Nhà thờ Mộ Thánh vẫn nằm dưới sự quản lý của những người Cơ đốc giáo, tổ chức Hồi giáo Islamic Waqf quản lý Núi Đền, còn một giáo sĩ Do Thái vẫn quản lý Bức tường Phía Tây.

Những quốc gia láng giềng của Israel và các cường quốc khu vực rất muốn giải quyết tình trạng của Jerusalem trước khi tình hình an ninh TP trở nên xấu hơn nữa. Điều này quan trọng không chỉ đối với các công dân Jerusalem mà việc giải quyết tình trạng của TP cũng sẽ cung cấp động lực cho việc giải quyết các vấn đề khác. Tóm lại, bất cứ ai mong muốn mang lại sự bình yên cho khu vực đều nên tập trung vào Jerusalem.

Biểu tình phản đối tuyên bố của Tổng thống Mỹ Donald Trump.

Có hay không canh bạc mạo hiểm?

Việc Tổng thống Donald Trump ngày 6-12 công nhận Jerusalem là thủ đô của Israel đã đi ngược lại những khẳng định lâu nay của cộng đồng quốc tế với người Palestines rằng vận mệnh của mảnh đất linh thiêng này sẽ được định đoạt thông qua đàm phán.

Các nhà lãnh đạo ở khắp Trung Đông và nhiều nước trên thế giới đã phê phán quyết định của Tổng thống Mỹ, cho rằng hành động của Mỹ có thể gây bất ổn ở Trung Đông trên quy mô lớn, đồng thời dập tắt mọi hy vọng về việc kiến tạo hòa bình cho khu vực. Ông Saeb Erakat, nhà đàm phán kỳ cựu của Tổ chức Giải phóng Palestine (PLO) cho rằng, sự thay đổi quan điểm của Mỹ về vấn đề Jerusalem cũng đồng nghĩa với việc “Mỹ tự loại mình ra khỏi bất kỳ sáng kiến nào liên quan đến việc đạt được nền hòa bình lâu dài tại Trung Đông”.

Về phần mình, Tổng Thư ký Liên Hợp quốc Antonio Guterres phản đối mọi hành động đơn phương liên quan đến hiện trạng của TP Jerusalem. Ông Guterres cho rằng vấn đề quy chế cuối cùng của Jerusalem phải được giải quyết thông qua việc đối thoại trực tiếp giữa Israel và Palestine dựa trên các Nghị quyết có liên quan của Hội đồng bảo an Liên Hợp quốc.

Tất cả các đồng minh lớn của Mỹ ở châu Âu cũng không đồng tình với Tổng thống Donald Trump. Tại cuộc họp khẩn cấp của Hội đồng bảo an, các đại sứ của 5 quốc gia châu Âu là Anh, Pháp, Đức, Italy và Thụy Điển đã đưa ra tuyên bố chung chỉ trích quyết định của Tổng thống Mỹ, đồng thời khẳng định đây là động thái "không phù hợp" với các nghị quyết của Hội đồng bảo an Liên Hợp quốc và "không giúp ích gì cho triển vọng hòa bình tại khu vực.

Vậy câu hỏi đặt ra và vì những lý do nào mà Tổng thống Donald Trump lại có một quyết định đầy rủi ro như vậy. Từ khi Quốc hội Mỹ thông qua đạo luật nhìn nhận Jerusalem là thủ đô của Israel vào năm 1995, ba đời tổng thống Mỹ từ Bill Clinton, George W Bush đến Barack Obama đều 6 tháng một lần tìm cách trì hoãn việc công nhận này. Nhiều nhà quan sát cho rằng nhìn vào tỷ lệ ủng hộ thấp như hiện nay- chỉ vào khoảng 35% theo kết quả một cuộc thăm dò dư luận hôm 5-12 và thực tế ông Trump rất tập trung hiện thực hóa các cam kết tranh cử trong năm đầu nhiệm kỳ, người ta có thể nói rằng quyết định này xuất phát từ nguyên nhân chính trị. Nhà phân tích Kevin Liptak của kênh truyền hình CNN bình luận, Tổng thống Trump lo ngại về việc để mất lực lượng ủng hộ truyền thống và đã có những bước đi để củng cố sự ủng hộ này. Quyết định liên quan đến Jerusalem cũng được đưa ra ở thời điểm ông đang hứng chịu nhiều áp lực liên quan đến cuộc điều tra về sự can dự của Nga trong cuộc bầu cử Mỹ, một cuộc điều tra đã đụng chạm tới cả những quan chức và cựu quan chức thân cận với ông. Cam kết chuyển Đại sứ quán Mỹ về Jerusalem là một trong những điểm nổi bật trong giai đoạn tranh cử của ông Donald Trump và là điều được nhiều cử tri, những nhà tài trợ giàu có của Đảng Cộng hòa và giới chính sách cứng rắn của đảng này hết sức ủng hộ.

Hành động của ông Trump cho thấy thời kỳ không nhượng bộ đã kết thúc. Sự công nhận Jerusalem sẽ khiến không chỉ Palestine mà cả các nước Arab trong khu vực phải chuẩn bị tâm lý cho nền hòa bình. Việc công nhận Jerusalem có thể làm đảo lộn nguyên trạng và làm những người đã gắn danh tiếng của họ với tiến trình hòa bình phải thất vọng. Điều này cũng có thể dẫn tới tình trạng bạo lực. Tuy nhiên, khi những lời chỉ trích lắng xuống và những nhà ngoại giao lại gặp gỡ nhau thì việc tiến tới hòa bình có thể gần hơn được một bước. Ông Donald Trump có niềm tin khi tuyên bố rằng việc công nhận Jerusalem là thủ đô của Israel “không đời nào” lại vô hiệu hóa “cam kết mạnh mẽ của ông trong nỗ lực tạo điều kiện thúc đẩy một thỏa thuận hòa bình cuối cùng”. Ông nói: “Chúng tôi muốn một thỏa thuận tốt đẹp cả cho Israel lẫn Palestine”.

Thanh Bình