Bà Hoàng Thị Siêu, thôn Phật Trì, xã Tân Hoa (Lục Ngạn) là một trong số ít người còn biết hát then cổ. Ngoài sử dụng then trong văn nghệ, bà Siêu còn dùng vào các nghi lễ tâm linh như: Cúng về nhà mới, giải hạn, cầu mùa, mừng thọ, cúng mụ, tạ mộ, thuật tướng số... Trải qua bao thăng trầm và tác động của các loại hình nghệ thuật hiện đại, bà Siêu vẫn miệt mài duy trì bản sắc dân tộc mà cha ông tạo dựng.

Theo bà Siêu: Xưa kia, cứ mỗi dịp hội xuân hay ngày Tết, thanh niên thường mang đàn tính ra gảy và hát giao duyên. Qua lời hát then, tiếng đàn tính, tiếng xóc nhạc làm cho trai gái sinh tình mà yêu nhau. Từ nhỏ, bà Siêu đã được mẹ dạy hát then, đàn tính, giờ bà đang nắm giữ được nhiều bí quyết và nếu tìm được người thích hợp sẽ sẵn sàng truyền dạy. 

Hơn 40 năm được gắn mác "Bà then", nay bà Đàm Thị Mùi (60 tuổi) dân tộc Nùng, thôn Cầu Cốc, xã Hương Sơn có thể hát được hàng chục làn điệu then cổ. Không chỉ “làm phúc” theo tín ngưỡng tâm linh thần bí, bà Mùi còn tích cực mang lời then, tiếng đàn tính đến hội thi, hội diễn hay ngày hội văn hóa trong tỉnh và khu vực phục vụ nhân dân. 

Vừa dứt một bản nhạc trong tiếng đàn tính khoan thai, nhịp nhàng, bà Mùi kể: “Lớp trẻ trong xã hiện nhiều người biết hát then nhưng đó là then mới, đơn giản hơn then cổ. Quan niệm dân gian cho rằng, then có nghĩa là “trời”, hát then thường đi cùng với đàn tính, đây được coi là điệu hát của thần tiên truyền lại. Đồng bào quan niệm, làn điệu then giúp con người gửi lời cầu nguyện đến trời. Mặc dù vậy, quanh vùng còn rất ít người biết then cổ, lớp trẻ không mấy mặn mà theo học nghệ thuật này. Tại xã Hương Sơn, hiện chỉ còn vài người biết then cổ trong các nghi lễ tâm linh”.

Bắc Giang có khoảng 67 nghìn người dân tộc Tày, gần 38 nghìn người dân tộc Nùng, tập trung nhiều tại các huyện: Sơn Động, Lục Ngạn, Lạng Giang, Yên Thế, Lục Nam… Ngoài các nghệ nhân giữ then cổ, những nơi còn có phong trào hát then mới phát triển mạnh như: Tân Sơn (Lục Ngạn), Hữu Sản, Vĩnh Khương (Sơn Động), Hương Sơn (Lạng Giang), Vô Tranh (Lục Nam), Canh Nậu (Yên Thế)...  Tuy nhiên, chỉ còn ít người biết then cổ, còn lại đều là then đặt lời mới.

Phát huy vốn quý 

Bà Vi Thị Tỉnh, Phó Giám đốc Bảo tàng tỉnh cho biết: "Thời gian qua công tác bảo tồn hát then trong tỉnh đạt nhiều kết quả nhưng cũng như nhiều loại hình nghệ thuật dân tộc thiểu số khác, hát then đang đứng trước nguy cơ mai một". Để bảo tồn, phát huy giá trị các làn điệu này, năm 2010 Bảo tàng tỉnh đã điều tra, kiểm kê, quay phim, chụp ảnh các nghi lễ trong hát then tại một số địa phương. Theo kế hoạch đến cuối năm nay sẽ hoàn thành tổng điều tra hát then trên toàn tỉnh. 

Phòng Văn hóa - Thông tin huyện phối hợp với Phòng Giáo dục và Đào tạo mở lớp truyền dạy hát then, đàn tính cho giáo viên âm nhạc của các trường có con em dân tộc thiểu số. Huyện Lục Ngạn cũng có chính sách hỗ trợ thành lập và truyền dạy cho các CLB hát dân ca, trong đó có 2 CLB hát then… 

Hát then là sự kết hợp hài hoà giữa yếu tố tâm linh và văn nghệ, qua đó phần nào đáp ứng nhu cầu hưởng thụ văn hoá của người dân. Do ảnh hưởng của các loại hình âm nhạc đương đại, lớp trẻ dân tộc thiểu số hiện không mặn mà với làn điệu dân ca này. Vì vậy, để khơi dậy phong trào hát then, thời gian tới, tỉnh nên sớm hoàn thiện quy chế xét tặng công nhận danh hiệu nghệ nhân dân gian, có chính sách đãi ngộ thỏa đáng và kịp thời cho nghệ nhân bởi số này không còn nhiều. 

Các cấp uỷ đảng, chính quyền quan tâm hỗ trợ kinh phí, nhạc cụ, sưu tầm và xuất bản những bài hát then tiêu biểu; chú trọng bồi dưỡng, truyền dạy cho lớp kế cận; thường xuyên tổ chức hội thi, hội diễn hát then, biểu dương, khen thưởng những đơn vị làm tốt, kết hợp bảo tồn then cổ, trên cơ sở đó phát triển then mới phù hợp với lớp trẻ, để loại hình nghệ thuật độc đáo này được bảo tồn và ngày càng phát triển.

Nguyễn Hưởng