Ảnh minh hoạ.

Chúng tôi may mắn hơn, được nhìn thấy nhau thì hà cớ gì mà không thăm nhau khi còn có thể. Bạn tự hào là người con xóm Đỏ. Cái tên kiêu hãnh đó được gợi lên từ làng nhỏ Vân Xuyên trong những năm trước cách mạng tháng Tám 1945. Làng Đỏ đâu chỉ đỏ tình cách mạng, thắm nghĩa đồng bào, mà còn thơm bùi đặc sản trám đen hiếm nơi nào có được. 

Về Vân Xuyên, xã Hoàng Vân (Hiệp Hòa) mà chưa được thưởng thức trám đen thì đâu hiểu hết Vân Xuyên. Hôm nay ta đãi nhau một bữa trám cho bõ những tháng năm biền biệt. Vậy là chỉ một loáng, cậu con trai của Trần Bình đã từ cây trám gần trăm tuổi thả xuống một xô quả bóng như sừng.

Trần Bình bảo món ăn từ trám thì nhiều, nào trám kho, trám om, trám nấu, nào trám gỏi, trám xôi, nhưng cầu kỳ hơn cả vẫn là món trám nham vì nguyên liệu chính ngoài trám và cá tươi còn phải hai chục loại rau quả kèm theo. Khỏi phải bàn, đã là trám đen thì món nào cũng để lại dư vị khó quên, nhưng hôm nay mình tạm dùng món om, món nấu. Nên nhớ, ngon từ trám đấy, nhưng rất khó chiều. Trám ưa nhẹ nhàng vừa phải, nếu nóng quá là hỏng. Có người vì không hiểu điều đó đã phải bỏ đi hàng rổ trám vì thả chúng vào khi đang lúc nước sôi lửa bỏng.

Câu chuyện chưa dứt thì chủ nhà đã bê lên một mâm nhiều món, nhưng để ý thấy trám vẫn là tiêu điểm thu hút sự chú ý, nhất là với những người lần đầu được thưởng thức. Một đĩa ú ụ chen chúc từng quả trám còn tươi vết cuống thay cho lời mời từ đốm mắt người quê. Mâm cỗ trám trở nên rôm rả bởi ngoài sự góp mặt của những chiến hữu một thời trận mạc còn có cả bí thư chi bộ Ngô Văn Nhi. Từng quả trám vỡ ra để lộ một màu vàng nhạt. Nhưng chỉ thật sự hấp dẫn khi ta nêm vào giữa cùi trám một hai hạt lạc rang, kẹp thêm miếng thịt ba chỉ quấn với lá núc nác non chấm vào bát tương rồi đưa lên miệng. Một cảm giác chan chát, bùi bùi, ngầy ngậy khó quên!

Trám đen, rượu quê đã tạo nên một địa chỉ hấp dẫn để người Vân Xuyên cứ mỗi độ thu về, mỗi mùa trám chín lại được đón anh em thân hữu từ nhiều nẻo xa rẽ lối tìm về. Họ về đây đâu chỉ về với một địa chỉ đỏ từng nuôi giấu chở che nhiều bậc tiền bối như: Trường Chinh, Hoàng Quốc Việt, Hoàng Văn Thái, Lê Thanh Nghị, Hà Thị Quế… mà họ về đây còn mong được chiêm ngưỡng một vùng quê cách mạng rộng dài theo 16 xã ATK II của huyện Hiệp Hoà, được hít thở hương vị bùi thơm từ trám đen xóm Đỏ. 

Trần Bình cho hay, nhà có bảy cây trám, cây "cụ" nhất do ông chú trồng nay đã gần trăm tuổi. Vụ này thu khoảng sáu tạ quả, mang về gần bốn chục triệu đồng. Như người con gái đẹp, trám Vân Xuyên chẳng phô trương quảng bá mà nhiều khách vẫn tìm về. Trám trẩy đến đâu hết ngay tại gốc đến đấy. Mùa trám  mang niềm vui đến với từng căn nhà ngõ xóm nơi đây. Từ Hà Nội, cậu con trai của Trần Bình vừa cùng hai bạn là sinh viên đại học về chơi. Các cậu thật thích thú khi lần đầu biết vị trám đen.

Theo bí thư chi bộ Ngô Văn Nhi thì Vân Xuyên giờ đã nên làng với 293 hộ, hơn nghìn nhân khẩu trải dài hơn ba 3 cây số bên tả ngạn sông Cầu thơ mộng. Trong đó, 210 hộ ít nhiều có thu nhập từ trám. Với khoảng 700 cây trám trong làng thì gần nửa số đó có độ tuổi trên dưới trăm năm, sản lượng mỗi vụ khoảng 25 tấn quả. Trám cổ thụ thường cao 15 mét, tán rộng 25-30 mét, cho vài tạ quả trị giá hàng chục triệu đồng. 

Trám có ba loại: trám ốc, trám ổi, trám thoi, trong đó đặc sản hơn cả là trám ổi, loại quả tròn, mắt to lòng vàng, thơm ngon bùi béo. Cả làng chỉ còn bốn cây giống này. Trám đen nhiều nơi có, nhưng nếu ngon chỉ  ở Hoàng Vân, mà Hoàng Vân lại chủ yếu làng Đỏ - Vân Xuyên. Chính vì vậy mà mấy chuyên gia của một tổ chức phi chính phủ sau khi được ăn trám Vân Xuyên đã không thể làm ngơ, tìm tận nơi khảo sát nghiên cứu và tài trợ nhằm bảo tồn và phát triển loại cây này. Cũng chính từ giá trị đó mà ngay từ năm 2000, chính quyền nơi đây đã chủ trương chuyển đổi những bãi hoang đất trống ven sông để trồng trám.

Đêm Vân Xuyên như trôi về quá vãng khi câu chuyện giữa chúng tôi gợi bao kỷ niệm đời lính chiến. Gần 40 năm trước, chúng tôi lên đường. Có nhiều lúc tưởng không có ngày về, nhưng rồi mọi thứ qua đi để hôm nay vẫn được thương về vườn xưa, mong mỗi mùa trám chín. Tôi hiểu tại sao trong những ngày lửa đạn mãi cuối trời Nam đất nước, mỗi khi thảng thốt quê nhà, Trần Bình vẫn không quên nhắc về mùa trám. 

Đúng vậy, với anh, quê hương đâu chỉ là chùm khế ngọt như ai vẫn hát, mà còn từng chùm trám đen khi bước thu sang, là những quả sấu vàng trên sân chín rụng. Quê nghèo nhưng tình người luôn thảo thơm như trám, vẫn tán xanh rộng vòng che chở để góp phần làm nên một mùa thu cách mạng.  

Anh có về Hoàng Vân cho em về với/Mảnh đất thân thương quê hương của trám/ Đen láy thoi đưa như mắt ai mơ màng… Chẳng thể ngờ những ca từ ấy lại từ bạn Quang Chỉnh của tôi, một tâm hồn âm nhạc đã hứng tác theo cung đàn mùa thu để vọng về mãi khúc hát Vân Xuyên... 

Ngô Minh Bắc