Mô hình lúa – cá của gia đình anh Phạm Văn Chiến, thôn Ngọc Sơn, xã Quỳnh Sơn (Yên Dũng).

Lợi ích kép từ mô hình lúa - cá

Nhiều năm làm ăn nơi đất khách quê người nhưng cuộc sống của gia đình anh Phạm Văn Chiến, sinh năm 1979, thôn Ngọc Sơn, xã Quỳnh Sơn (Yên Dũng) vẫn khó khăn. Thấy một số hộ trong miền Nam có thu nhập cao từ nuôi cá-lúa nên năm 2010, anh về quê dồn đổi hơn 1 ha diện tích của gia đình phát triển kinh tế theo mô hình này. Anh thả các loại cá như: Mè, trôi, trắm, chép, rô phi đơn tính. 

Ban đầu,  lúa còn non, cá được nuôi trong ao. Thời điểm lúa cứng cây, anh mở cống, dâng nước lùa cá lên ruộng. Riêng cá trắm thức ăn chủ yếu là chất thô nên lúa ở giai đoạn làm đòng, anh mới cho vào ruộng nhằm hạn chế cá hại lúa. Anh Chiến cho biết: “Cá sục bùn, tạo độ thông thoáng trong đất, tốt cho lúa sinh trưởng, phát triển, đồng thời làm sạch cỏ. Sâu bọ, rầy nâu, sinh vật phù du tại ruộng lại là nguồn thức ăn cho cá nên giảm chi phí chăn nuôi”. 

Thấy hiệu quả, anh Chiến mạnh dạn mượn gần 7 ha ruộng trũng cấy một vụ không ăn chắc của bà con trong thôn để thả cá. Anh đầu tư hơn 100 triệu đồng cải tạo, đắp bờ bao. Khi người dân thu hoạch xong lúa xuân, anh thả cá nhỡ trong ao lên ruộng và đánh bắt sản phẩm vào cuối năm. Trừ chi phí, anh Chiến thu lãi gần 200 triệu đồng/năm. Sau mỗi vụ thu hoạch cá, anh làm đất sẵn, nông dân chỉ việc mang mạ đến cấy. Khi lúa được gặt, anh bơm nước dâng cao để tiện cho việc thu hoạch bằng thuyền, bạt dứa, đỡ công gánh gồng. 

Ông Phạm Văn Diệm, hộ cùng thôn cho biết: “Trước đây, vụ mùa, cánh đồng bị bỏ hoang khiến cỏ đế ba cạnh lên tua tủa. Vào dịp cấy lúa xuân, chúng tôi phải mất nhiều công sức làm cỏ, làm đất. Từ khi cho anh Chiến mượn 3 sào ruộng ở khu đồng này để nuôi cá một vụ, tôi không phải tốn công làm cỏ, lúa ít sâu bệnh, lượng phân bón cho lúa cũng ít hơn so với trước đây”.

Cùng gia đình anh Chiến, hộ chị Nguyễn Thị Lâm, thôn Xuân An, xã Xuân Phú (Yên Dũng) cũng đào lạch xung quanh ruộng lúa hơn một mẫu để kết hợp nuôi cá. Mô hình 2 lúa - 1 cá mang lại cho gia đình chị nhiều lợi ích. Đơn cử, vụ mùa năm nay, trong khi một số ruộng lúa bị cháy từng chòm do rầy nâu thì lúa của gia đình chị bông nặng trĩu, hạt mẩy vàng óng ả. 

Chị Lâm cho biết: “Nếu không nuôi cá thì mỗi vụ lúa phải phun từ 3-4 lần thuốc trừ sâu bệnh, trừ cỏ. Với cách làm này, tôi không phải sử dụng hóa chất song năng suất lúa vẫn đạt từ 2-2,5 tạ/sào, tương đương, thậm chí cao hơn so với những chân ruộng khác. Mỗi năm, tôi thu khoảng 3 tấn thóc, gần 2 tấn cá”. 

Phát triển sinh vật có ích

Theo đánh giá của Chi cục Bảo vệ thực vật (BVTV), ưu điểm của mô hình lúa - cá là sự hỗ trợ lẫn nhau tạo nên hệ sinh thái khép kín, hạn chế sử dụng thuốc BVTV, phân bón cho lúa và giảm lượng thức ăn cho cá nhưng lúa vẫn cho năng suất khá, cá lớn nhanh, qua đó tăng hiệu quả sản xuất trên một đơn vị diện tích; đồng thời, tạo ra sản phẩm an toàn cho con người và môi trường. Áp dụng sản xuất đúng quy trình thì lượng phân bón, thuốc BVTV sử dụng giảm khoảng 200 nghìn đồng/sào/vụ so với cách làm thông thường. 

Ngoài mô hình lúa-cá, một số biện pháp canh tác như “3 giảm, 3 tăng”, SRI cũng góp phần bảo tồn đa dạng sinh học trên cơ sở phát triển các loài sinh vật có ích. Tuy nhiên, diện tích được áp dụng cách làm trên chưa nhiều và không thường xuyên. Trước thực tế đó, ngoài việc thường xuyên khuyến cáo cách sử dụng thuốc BVTV đúng cách, vụ xuân năm nay, Chi cục BVTV thực hiện dự án cộng đồng bảo tồn, ứng dụng đa dạng sinh học trong nông nghiệp và giảm thiểu nguy cơ độc hại do thuốc BVTV gắn với tiêu chí xây dựng nông thôn mới tại xã Xuân Phú, Quỳnh Sơn (Yên Dũng). 

Kinh phí thực hiện từ nguồn tài trợ của Văn phòng FAO-IPM và Trung tâm Nâng cao năng lực cộng đồng và PTNT (ICERD). Nội dung chính của dự án là nhân rộng, hỗ trợ cho hộ làm cá - lúa một phần giá giống, tham quan mô hình đã thực hiện trước đó. Các hộ khác được trang bị kiến thức thúc đẩy phát triển sản xuất bền vững; đa dạng sinh học nông nghiệp... Dự án kết thúc vào tháng 5-2015.

Trịnh Lan