Đôi chó đá ở Từ chỉ Quận công Ngô Đạt Dụng, xã Hoàng Ninh (Việt Yên).  Ảnh: Đồng Ngọc Dưỡng

Theo cố Giáo sư Trần Quốc Vượng, khảo cổ học chứng minh chó là "bạn 4 chân” của người sớm nhất từ thời đại Đá và từ thực tiễn săn thú. Chó tinh khôn hiểu ý người và rất trung thành, sẵn sàng hy sinh bảo vệ chủ.  Ở Bắc Giang thờ tượng chó đá được hình thành từ xa xưa và đã trở thành một trong những nét văn hóa tâm linh truyền thống.  

Biểu tượng linh vật chó đá ở Bắc Giang thường có ở các công trình tôn giáo tín ngưỡng như đình, chùa, đền và đặc biệt có nhiều trong các lăng đá như lăng Đá Bầu, xã Xuân Cẩm, lăng Nội Dinh, xã Mai Trung, lăng Vân Cẩm, xã Đông Lỗ (Hiệp Hòa), lăng Lập Quận công Giáp Đăng Luân, lăng Quan Thái Bảo Giáp Trinh Tường ở xã Việt Lập (Tân Yên), Từ chỉ Quận công Ngô Đạt Dụng, xã Hoàng Ninh (Việt Yên), Từ Vũ Bùi Bến, xã Yên Lư (Yên Dũng)… Chó đá ở lăng Đá Bầu, xã Xuân Cẩm tạo dựng năm 1597 được cho là sớm hơn cả.

Theo quan niệm dân gian, chó được coi là loài vật thân thiết, đem lại nhiều may mắn cho con người.  Dân gian có câu: “Mèo đến nhà thì khó, Chó đến nhà thì sang”. Trong đời sống tâm linh, chó đá được tôn thờ và người ta kính cẩn gọi là linh Cẩu, cụ Thạch, Thần Cẩu, quan lớn Hoàng Thạch, Cẩu Nhi. Trong văn hóa Á Đông, chó được xếp vào 12 con giáp, ở vị trí thứ 11 với chi Tuất và là một trong những con vật thuộc lục súc. Trong đời sống thường ngày, việc đặt chó đá trước cổng nhà như một linh vật để chúng  có thể canh giữ, bảo vệ gia đình, đồng thời giúp trừ tà, xua đuổi ma quỷ, khí xấu mang lại may mắn cho gia chủ. Đặt tượng chó đá trước cổng các công trình tôn giáo, tín ngưỡng hay cổng làng như một linh vật với ý nghĩa cầu phúc, cầu tài, trừ tà ma hay còn kiểm soát tư cách khách hành hương trước khi vào làng, vào di tích. Chó đá đặt riêng trên bệ thờ được coi như một bậc Thần linh. 

Chó đá lăng Nội Dinh,  xã Mai Trung (Hiệp Hòa). Ảnh: Nguyễn Hưởng

Tại những làng cổ truyền thống ở các huyện Hiệp Hòa, Việt Yên, Yên Dũng, Lạng Giang thường xuất hiện đôi chó đá ngồi canh trước cổng làng. Ở làng Lỗ Hạnh, xã Đông Lỗ (Hiệp Hòa), ngay cổng làng, bên vệ đường, cạnh bờ ao và giếng làng xuất hiện chó đá ngồi chầu ra ngoài, dáng oai vệ. Làng Đồng Quan, xã Đồng Sơn (TP Bắc Giang) xuất hiện đôi chó đá ngồi chễm chệ trước cổng làng. Chó đá xuất hiện trong dân gian ở làng quê thường có vóc dáng nhỏ, mang dáng vẻ hiền lành, không to lớn như chó đá ở đền, phủ, lăng mộ. Đôi chó đá ở cổng lăng Lập Quận công Giáp Đăng Luân, xã Việt Lập (Tân Yên) có kích thước cao 83 cm, mình rộng 35 cm, trong khi đó chó đá ở đường làng Lỗ Hạnh, xã Đông Lỗ (Hiệp Hòa) chỉ cao khiêm tốn 25 cm, mình rộng 13 cm. 

Người Tày, Nùng một số nơi ở các huyện Lục Nam, Lục Ngạn, Sơn Động, Yên Thế còn có tục chọn ngày tốt để đặt con chó đá trước cửa nhà. Đồng bào dân tộc Dao vẫn coi mình là con cháu của Bàn Hồ, do đó có tục thờ chó, trên trang phục truyền thống có mô phỏng chó hay trang trí hình chó. Ngày nay, ít người chôn chó đá ở trước cửa nhưng vẫn mua chó gốm, chó đá về bày trong nhà, vừa xua đuổi tà ma, vừa làm vật trang trí. 

Xưa kia, cha ông ta sử dụng biểu tượng linh vật chó đá không chỉ mang giá trị văn hóa tâm linh mà còn mang giá trị nghệ thuật truyền thống.  Với tượng chó đá, các nghệ nhân dân gian đã khéo thổi hồn vào linh vật ở từng giai đoạn lịch sử, tùy bối cảnh cụ thể để có nhiều sắc thái biểu cảm, vóc dáng khác nhau, song ở mỗi biểu tượng linh vật chó đá vẫn toát nên giá trị văn hóa truyền thống của người Việt với hình dáng gần gũi, thân thiện, hiền lành, không hung dữ như linh vật ngoại lai. Cùng được tạo dựng ở thế kỷ XVIII, nhưng đôi chó đá ở lăng Nội Dinh, xã Mai Trung (Hiệp Hòa) có vóc dáng hơi gầy, nét mặt đượm buồn, hiền khô ngồi canh cổng khác hẳn đôi chó đá ở lăng Quan Thái Bảo Giáp Trinh Tường ở Việt Lập (Tân Yên) có nét mặt vui tươi, mình béo múp míp, cổ gắn vòng đeo chuông rất sinh động. Phải chăng thông qua biểu cảm của các linh vật mà chủ nhân của lăng đá muốn nhắn nhủ cho hậu thế điều gì?

Chó là biểu tượng linh vật đẹp trong văn hóa truyền thống của người dân Bắc Giang. Nhân năm Mậu Tuất 2018 xin có vài lời về loài vật được coi là linh vật trong văn hóa truyền thống ở nhiều vùng quê.

Đồng Ngọc Dưỡng