Ruộng lúa xuân tại xã Quang Châu bị chết, vàng lụi chưa rõ nguyên nhân. Ảnh: Trịnh Lan.

Lúa cháy vàng, đen lép hạt

Những ngày này, nhiều hộ dân thôn Đông Hương bức xúc bởi hơn 13 ha lúa cạnh Công ty cổ phần gạch ngói Thạch Bàn (Công ty Thạch Bàn) bị cháy khô, không cho thu hoạch. Ông Hoàng Tiến Bùng, trưởng thôn buồn rầu nói: “Đây là vụ thứ hai liên tiếp 100 hộ dân thất thu lúa trên cánh đồng này. Những thửa ruộng cách xa Công ty thì nặng hạt, còn ở nơi tiếp giáp lại mất mùa. Chừng 5 ha mất trắng và 8 ha chỉ thu hoạch được từ 30-70% sản lượng. Ước sơ bộ, người dân mất hơn 50 tấn thóc”. Không chỉ thiệt hại về lúa, bà Nguyễn Thị Quyên, người dân trong thôn phản ánh, nhà tôi còn có một số cây ăn quả, cây lấy gỗ bị vàng vọt, lá héo úa. Cây sấu của nhiều hộ khác cũng bị ảnh hưởng tương tự.

Theo người dân sở tại, tình trạng lúa chết, kém thu hoạch, cây ăn quả cháy lá xảy ra vào đầu tháng 9 vừa qua. Thời điểm đó có nhiều đợt mưa lớn, gió mạnh nên khói từ Công ty Thạch Bàn không bay lên cao như những ngày nắng mà là là ngay trên các thửa ruộng. Thậm chí ngày gió Bắc, một số gia đình còn phải đưa con nhỏ đi ở nhờ nơi khác vì khói bay vào nhà, gây khó thở.

Vụ xuân vừa qua, vào cuối tháng 3 tại thôn Quang Biểu cũng có gần 4 ha lúa của 47 hộ dân bị chết héo, úa vàng, thối gốc, trong đó 0,7 ha thiệt hại toàn bộ, còn lại mất từ 30-50%… Theo ông Nguyễn Tài Hải, Chủ tịch UBND xã, hầu hết diện tích lúa chết đều nằm sát nhà máy xử lý nước thải của Khu công nghiệp (KCN) Quang Châu, trong khi diện tích ở xa phát triển bình thường. Người dân nơi đây cho rằng, lúa thất thu có thể là do quá trình san lấp bồi đắp bờ bao hồ chứa nước thải gặp mưa lớn. Nước trong hồ và một số nơi tràn vào ruộng nên lúa cứ thế lụi dần.

Cánh đồng lúa thôn Đông Hương, xã Nham Sơn (Yên Dũng) bị chết cháy.

Cần xác định rõ nguyên nhân

Ngay khi nắm bắt tình hình, UBND hai huyện đều chỉ đạo các phòng chuyên môn kiểm tra hiện trạng. Riêng huyện Việt Yên có văn bản xin ý kiến Sở Nông nghiệp và PTNT. Kết quả xác định ở cả hai địa phương lúa thất thu đều không phải do giống hay quy trình chăm sóc.

Tại huyện Yên Dũng, khi lúa trỗ bông mới bị cháy, lép hạt. Ông Lại Văn Hà, Phó trưởng Phòng Tài nguyên và Môi trường (TN&MT) huyện cho biết, trước thông tin người dân phản ánh nghi là do khói lò từ Công ty Thạch Bàn làm ảnh hưởng đến năng suất, huyện chưa lấy mẫu phân tích. Cuối tháng 9, thực hiện chỉ đạo của UBND huyện, các phòng, ban chuyên môn đã làm việc với Công ty Thạch Bàn, UBND xã, ban lãnh đạo thôn thống nhất kiểm kê diện tích lúa bị ảnh hưởng và đề nghị doanh nghiệp bồi thường thiệt hại cho các hộ.

Trao đổi với phóng viên, ông Phạm Đức Phú, Phó Tổng Giám đốc Công ty Thạch Bàn nói: “Tuy chưa biết rõ lúa chết có phải là do khói của doanh nghiệp gây ra hay không nhưng chúng tôi sẽ bồi thường cho người dân”. Mặc dù chấp nhận đền bù nhưng có lẽ đơn vị này sẽ không “tâm phục, khẩu phục” vì UBND huyện hiện vẫn chưa lấy mẫu quan trắc các thông số độc hại trong khói lò xả ra môi trường. Như vậy rất khó bảo đảm rằng vụ lúa tiếp theo liệu có xảy ra tình trạng tương tự. Hơn nữa, theo quy định của pháp luật, đơn vị xả thải gây ô nhiễm làm thiệt hại sản xuất không chỉ phải bồi thường mà còn bị xử phạt hành chính.

Trở lại vụ việc tại thôn Quang Biểu, sau khi kiểm tra tình trạng lúa bị chết héo, úa vàng trong vụ xuân, từ ngày 4-4, các đơn vị chuyên môn của huyện đã lấy mẫu đất, nước tại cánh đồng, một mẫu nước thải sau xử lý của KCN Quang Châu. Kết quả phân tích, trong mẫu nước ngoài cánh đồng có một số chỉ tiêu BOD5 (nhu cầu ô xy sinh học); COD (nhu cầu ô xy hóa học), amoniac đều vượt tiêu chuẩn quy định. Mẫu đất không có thông số vượt. Chỉ tiêu nước thải sau xử lý của KCN Quang Châu nằm trong ngưỡng cho phép. Vì vậy, địa phương có văn bản xin ý kiến của Sở TN&MT. 

Theo ông Vũ Văn Tưởng, Phó Giám đốc Sở TN&MT thì huyện Việt Yên không lấy mẫu lúa phân tích là chưa khoa học. Hơn nữa, thời điểm lấy mẫu chậm, theo phản ánh của người dân sau cấy 20 ngày lúa đã kém phát triển nhưng đến đầu tháng 4 huyện mới thực hiện nội dung này trong khi môi trường nước thường xuyên thay đổi nên khó xác định.

Trao đổi với ông Nguyễn Văn Phương, Phó Chủ tịch UBND huyện Việt Yên được biết, trong khi chưa tìm ra đơn vị xả thải gây chết lúa, UBND huyện đã làm việc Công ty cổ phần KCN Sài Gòn- Bắc Giang và đề nghị doanh nghiệp tạm ứng 70 triệu đồng hỗ trợ các hộ dân bị thiệt hại. Địa phương sẽ bố trí kinh phí hoàn trả cho Công ty nếu không rõ “thủ phạm”. Tuy nhiên, ông Phương cũng không đưa ra được cách làm để có thể xác định được chủ thể gây ra hậu quả trên.

Lúa chết cũng như thiệt hại đã rõ, chính quyền hai huyện đã vào cuộc kiểm tra nhưng đều chưa tìm ra nguyên nhân, chủ thể gây vi phạm. Nhiều ý kiến cho rằng, huyện Yên Dũng cần khẩn trương lấy mẫu khói tại lò sản xuất gạch ngói của Công ty Thạch Bàn để quan trắc, qua đó có cơ sở xử phạt vi phạm hành chính, buộc doanh nghiệp khắc phục hậu quả (nếu có). Có như vậy mới chỉ rõ tổ chức, cá nhân gây vi phạm để bồi thường thiệt hại thỏa đáng cho nông dân, đồng thời có căn cứ pháp lý xử phạt và tránh hậu quả xảy ra tương tự trong những vụ tiếp theo. Tại huyện Việt Yên, sau khi phát hiện cây trồng bị ảnh hưởng, các cơ quan có trách nhiệm của huyện cũng cần phối hợp ngay với Sở TN&MT lấy mẫu nước, đất ở đồng ruộng và tại đơn vị nghi ngờ để quan trắc, quy rõ trách nhiệm.

Tú Linh