Di tích Đá Mẹ sinh ra Thạch Linh Thần tướng ở Ao Miếu, xã Tiên Sơn (Việt Yên).

Tục thờ đá có mối quan hệ gắn bó với Phật giáo. Thực tế, Phật giáo du nhập vào vùng đất Bắc Giang từ rất sớm và đồng hành với tín ngưỡng dân gian bản địa trong sự hòa hợp hiếm thấy. Rất nhiều hiện tượng tín ngưỡng dân gian ở nhiều làng, xã mang màu sắc Phật giáo, được bao phủ bởi những huyền thoại của nhà Phật. Hiện tượng thờ đá (Thạch Linh thần tướng) ở khu di tích Ao Miếu và chùa Bổ Đà, xã Tiên Sơn (Việt Yên) là minh chứng rõ nét. Tấm bia đá “Thánh tích bi ký” ở khu di tích này là văn bản thần tích được khắc trên bia đá sớm nhất đời Tự Đức thứ 8 năm 1855. Nội dung ghi sự tích và tiết lệ thờ cúng Chuyển Hùng Thạch Tướng Đại Vương. Theo truyền thuyết, Hùng Thạch tướng quân là con ông Nguyễn Hòa và bà họ Cao. Mẹ ông được sơn thần báo mộng, có thai ba năm hai tháng thì sinh. Vừa lúc đất nước có giặc, vua sai sứ giả cầu người tài cứu nước. Hùng Thạch tướng quân cho gọi sứ giả vào nhà và bảo về tâu xin nhà vua tạc voi đá, cờ đá sẽ đánh tan giặc. Hùng Thạch vươn vai đứng dậy thành người cao lớn khác thường rồi phi ngựa đá ra trận. Đánh tan giặc, Hùng Thạch tướng quân bay lên gò núi mà hóa. Tại chùa Bổ Đà có ban thờ đặt tượng Thạch Linh thần tướng hay còn gọi là đức Thánh hoá. Ở di tích Ao Miếu còn một tảng đá to nằm trong ao, người dân gọi là Đá Mẹ. Tên gọi khác của ao là Thánh Trì (Ao Thánh) xuất phát từ sự tích đức Thánh Thạch Linh thần tướng sinh ra ở trong ao đó.

Tượng Thạch Linh Thần tướng tại chùa Bổ Đà.

Tục thờ Bụt mọc hay Thạch Quang Phật ở chùa Dâu (tên gọi khác là chùa Bụt Mọc, tên chữ là Linh Quang tự) thuộc xã Nội Hoàng (Yên Dũng) lại mang màu sắc Phật giáo có nét tương đồng với quá trình du nhập đạo Phật vào vùng Dâu, Luy Lâu, huyện Thuận Thành (Bắc Ninh). Theo truyền thuyết, xưa trong làng Nội Mang (Nội Hoàng) có người làm nghề đánh dậm bắt cá. Một hôm đi đánh cá không thấy cá, chỉ thấy một tảng đá trong dậm. Nhiều lần như vậy thấy làm lạ, người đánh cá bèn đem tảng đá lên núi chôn và khấn tảng đá phù hộ cho đánh được nhiều cá. Quả nhiên từ đó ngày nào anh ta cũng đánh được rất nhiều cá. Có điều tuổi đã cao mà vẫn không có con, thường ngày anh hay lên chỗ tảng đá kể lể sự tình và cầu khấn xin con nối dõi. Sau đó, vợ chồng anh có con trai. Từ đó vợ chồng dựng chùa ngày đêm cầu khấn thờ phụng. Dần dần nhiều người qua lại cầu việc gì cũng hiển ứng. Từ đó dân gian gọi là chùa Bụt mọc, chùa ở chân núi Dâu nên còn gọi là chùa Dâu. Hiện trong chính điện chùa Dâu còn thờ hòn đá ấy.

Những huyền thoại về Thạch Linh Thần tướng, Bụt mọc, đá thiêng trong tín ngưỡng dân gian ở Bắc Giang thể hiện quá trình thiêng hoá các lực lượng thiên nhiên. Quá trình đó thể hiện sự kết hợp giữa tín ngưỡng dân gian với Tôn giáo ngoại lai để đi đến một sự dung hòa mang tính biện chứng. Phật giáo rất gần gũi với đời sống nhân dân, hiện hữu trong cuộc sống đời thường cũng như trong tinh thần con người.

Tín ngưỡng thờ đá còn được gắn một lớp văn hóa nữa, là tục thờ Thành Hoàng. Hai loại hình tín ngưỡng dân gian này cũng dễ dàng hòa nhập với nhau. Trong sự kết hợp đó, yếu tố thờ đá dần bị mờ đi, chỉ còn lớp bề mặt, là hình thức thờ Thành Hoàng hiện diện. Điển hình như đình Phan, xã Quang Thịnh (Lạng Giang) thờ Thạch Linh thần tướng (Linh Thạch) là Thành Hoàng làng. Ngoài ra còn có các hình thức thờ đá khác. Trong sinh hoạt tinh thần ở một số địa phương vẫn phổ biến hiện tượng thờ cúng những tảng đá có hình thù đặc biệt như dấu bàn chân Phật trên đá ở chùa Am Vãi (Lục Ngạn), ở đền hang Non, xã Khám Lạng (gắn sự tích bà mẹ hang Non và ông Cộc ông Dài), hòn đá thiêng ở khu di tích đền Suối Mỡ (Lục Nam), đá thiêng trên núi Bổ Đà, đá thờ trong chùa Dâu ở xã Nội Hoàng… Trong tâm thức của người dân, những tảng đá có hình thù đặc biệt như vậy là bởi chúng được các vị thần linh tạo ra để trú ngụ. Vì thế, thờ cúng những tảng đá ấy cũng chính là thể hiện khát vọng cuộc sống ấm no, hạnh phúc và những điều tốt đẹp trong đời sống.

Tục thờ đá ở Bắc Giang mang đặc trưng của tín ngưỡng dân gian. Đây là nét đẹp văn hóa mang giá trị cội nguồn của dân tộc luôn hiện diện trong đời sống tín ngưỡng của người dân.

Đồng Ngọc Dưỡng