Anh Đặng Văn Tâm thực hiện thao tác "đổ chim".

Thú chơi thanh tao

Chọn ngày trời trong gió lặng giữa tháng 5, bốn "nghệ nhân" Câu lạc bộ (CLB) Sinh vật cảnh chim bồ câu bay Bắc Thăng Long tại xã Đông Lỗ (Hiệp Hòa) rủ nhau qua sông dự hội thi chim tại Cổ Loa (Hà Nội). Nhiều người không hiểu thầm nghĩ mấy ông vô công rồi nghề, suốt ngày chỉ chim với cò. Nhưng không, để có những "vận động viên" ưu tú nhất dự tranh ở xứ người, các "nghệ nhân" phải lao tâm khổ tứ và vất vả chăm bẵm chim, nếu thắng cuộc có cơ hội "rinh" phần thưởng không nhỏ. 

Đây là lần thứ 7 trong năm, CLB đi "đổ chim" nhưng do thời tiết xấu nên chỉ 3 lần thành công. Hội thi chim mùa hạ năm nay còn 17 lượt "đổ chim" tại nhiều địa phương. Để kịp tiến độ, các thành viên CLB đang sốt ruột chờ thông tin của trưởng ban thông báo, hễ trời đẹp là lên đường. Theo lịch bốc thăm, tháng 7 tới lượt đấu "anh tài" danh giá - được ví như vòng chung kết với sự tham gia của những lồng chim xuất sắc nhất tổ chức tại xã Đông Lỗ. Theo quy định, chim của các "nghệ nhân" chủ nhà không được dự vòng này nên họ chủ yếu tham gia vai duyệt thượng (chấm điểm chim). Anh Đặng Văn Tâm (SN 1972) -trưởng nhóm chơi chim bồ câu bay tại Đông Lỗ nói: "CLB có hơn 200 thành viên ở nhiều tỉnh. Để công bằng giữa các đội, việc "đổ chim" được luân phiên ở 19 điểm, kết thúc hội thi cũng là cuối mùa hạ". 

Bồ câu là loài thông minh, thân thiện, được xem là biểu tượng của hòa bình, tự do. Những cánh chim được thỏa sức vẫy vùng trên trời xanh đã mang theo bao ước vọng của người dân Đông Lỗ." “Nghệ nhân” Tâm nói.

Biết chúng tôi muốn tìm hiểu về thú chơi tao nhã này, anh Tâm bấm điện thoại mời các thành viên trong cùng "khoảnh tre" đến nhà xơi nước cùng chia sẻ kinh nghiệm huấn luyện chim. Điểm chung của các "nghệ nhân" là khuôn mặt sạm đen do nắng. Anh Tâm bảo: "Suốt ngày ngửa cổ lên trời phơi nắng bảo sao da không sạm, mặt không nhẻm”. Trước kia, dân ta nuôi chim phục vụ việc đưa thư, sau đó tổ chức ra cuộc thi để so tài huấn luyện rồi phát triển thành thú chơi. Chăm chim quanh năm, vực hai tháng trước hội nhưng thi chim chỉ có hai mùa hạ và thu vì lúc ấy trời trong xanh, nắng ấm, ít mây nên trọng tài dễ quan sát chấm điểm, chim ít bị mắc lỗi chui vào đám mây và cũng tìm đường về nhà dễ hơn. Mùa này cũng ít xuất hiện chim cắt, diều hâu, không sợ chúng nhao vào bắt chim trong quá trình dự giải. 

Thú chơi này ở Đông Lỗ có từ thời các cụ, xưa trong vùng có nhiều người đam mê nhưng hiện nay chỉ còn vài người. Trong xã không ít hộ nuôi chim bồ câu thương phẩm nhưng nuôi để thi chỉ còn 6 "nghệ nhân", mỗi người trong chuồng lúc nào cũng có gần 200 "chiến điểu" được nuôi dưỡng, huấn luyện chuyên nghiệp. Thức ăn cho chim gồm đỗ nhỏ, ngô, thóc, gạo xay. 

Luật chơi khắt khe 

Ngoài sân nhà anh Tâm, đàn bồ câu đang nhẩn nha nhặt thóc, tiếng chim gù len lỏi vào từng ngóc ngách thôn quê vốn yên ả, thanh bình. Chủ chim chọn 10 "chiến binh" ưu tú nhất cho vào lồng rồi mở nắp, chim bay vút lên khoảng không. Ở tầng thấp, cả đàn cỡ bằng cái nia, càng lên cao, đàn chim chỉ như chấm đen giữa nền trời. Đàn chim vần nhau trên không, có khi nhập vào đàn khác cả buổi mới hạ cánh. Anh Tâm đeo kính đen mắt dõi theo bóng chim và giải thích: Kỹ thuật đổ chim quan trọng lắm, chỉ cần đổ "vụng" một động tác là chim tan đàn ngay. Trên cánh chim được triện dấu riêng của CLB, không có dấu này, chim sẽ không được tham gia. Một mùa hội chim, chủ nhân phải đóng 2 triệu đồng/đầu lồng và được quyền đổ chim ở 19 điểm. Hội có ban tổ chức, ban giám khảo chấm điểm, chim thắng cuộc được vinh danh, chủ nhân được nhận tiền thưởng, quà tặng, giải Nhất ở mỗi điểm "đổ chim" hơn 6 triệu đồng. Là thú chơi lành mạnh, có cơ hội mang phần thưởng lớn nên các thành viên CLB rất ham. 

Theo luật chơi, ban chấm thi gồm hai nhóm: "Trịch ngoại" làm nhiệm vụ sơ khảo, "trịch nội" chấm chung khảo. Khi đàn chim bay lên, "trịch ngoại" đánh trống thúc và theo dõi, nếu chim không phạm lỗi thì điểm 3 tiếng trống cái và chuyển giao đàn chim đó cho "trịch nội" chấm tiếp. Đàn chim được giải cao phải đạt các tiêu chí như bay quần tụ lên cao theo phương thẳng đứng, lên được độ cao nhất vẫn tụ đàn và không mắc phải các lỗi tiên hành, đại tùy, xuất (nghĩa là chỉ cần 1 chim bay trước hẳn hoặc bị bỏ lại hẳn phía sau, tách đàn, tan đàn) rồi bay quá xa khu vực thi, nhập vào đàn khác hoặc để đàn khác nhập vào hay lười bay là bị đánh hồi hạ loại khỏi cuộc chơi. Một số “nghệ nhân” chia sẻ: Không phải đàn chim nào cũng lao thẳng lên trời, có đàn chỉ chờ xổ lồng là vỗ cánh bay lung tung, chủ nhân hụt hẫng vô cùng. Để có đàn chim như ý, người chơi phải kỳ công từ khâu tuyển chọn. Chim hay phải là bồ câu ta bởi giống này khỏe, trọng lượng nhỏ có thể bay cao, nhanh. Ngực chim phải nở, cánh to, đồng tử mắt nhỏ mới chịu được nắng gió. Người chơi chim nhiều kinh nghiệm còn tùy vào thời tiết mà chọn chim đi thi, thường chim mắt đỏ thi mùa hạ, mắt vàng xanh thi mùa thu mới mong có kết quả tốt. Khâu chọn chim dẫn đàn cũng rất quan trọng bởi phải biết chặn trước đưa sau, khiến những con chim khác muốn bay nhanh hơn hay chậm lại cũng không được. Chúng biết phân biệt đàn chim lạ, không cho đàn mình nhập với đàn chim khác và ngược lại, do đó việc giữ gìn giống chim tốt được người chơi rất quan tâm. Ở Đông Lỗ có những con chim dẫn đàn được bán với giá vài chục triệu đồng.

Điều kỳ lạ hơn, dù có thả chim ở Hà Nội, Bắc Ninh, Quảng Ninh hay địa phương xa hơn nhưng chim bồ câu vẫn biết đường bay về nhà. Cùng chung "khoảnh tre" với anh Tâm tại Đông Lỗ, "nghệ nhân" Khổng Văn Vấn kể: “Dịp kỷ niệm 1.000 năm Thăng Long (năm 2010), hội thi chim kết thúc, anh em tôi chưa về nhưng người thân đã báo tin chim đã về nhà rồi”. Cũng có lần chim mải chơi nhập vào đàn khác hoặc gặp mưa bão vài tuần mới về nhưng buồn nhất là chim bay biệt tăm mặc chủ nhân ngóng đợi trong tiếc nuối. Có thể do chim bị cánh thợ săn bắn, bị cắt bắt, cũng có con ham vui nhập theo đàn khác... 

Mấy tháng trước, ông Vấn đổ lồng chim 10 con ở Hà Nội nhưng chỉ có 1 con về nhà và đến thời điểm này coi như đã mất. Nhưng cũng có lần thấy vui vì chim "rủ" được bạn từ đàn khác theo về. Từ khi 14 tuổi, ông Vấn đã theo cha gánh những lồng chim đi bộ khắp vùng dự hội. Trong số 200 con chim của gia đình, ông nâng niu, nuôi dưỡng một cách kỳ công và hiểu rõ tính cách, khả năng, điểm yếu, thế mạnh của từng con. Mấy chục năm chơi chim, trong nhà ông Vấn treo rất nhiều cờ giải, quà tặng từ những cuộc thi. Hội thi chim mùa hạ đang bước vào hồi kết, người chơi các tỉnh, thành phố đang khát khao chờ đợi chiến thắng ở vòng đấu “anh tài” sắp đến tại vùng hạ huyện Hiệp Hòa.

Nguyễn Hưởng