Từ hào khí đanh thép của bản Tuyên ngôn bên dòng Như Nguyệt đến nỗi u uất cung đình của Nguyễn Gia Thiều; từ tầm nhìn thiên niên kỷ của Thân Nhân Trung "Hiền tài là nguyên khí quốc gia" đến vẻ mộng mị thực ảo của Hoàng Cầm và nhịp súng hòa cùng tiếng sáo sảng khoái của Huy Du..., tất cả lặng lẽ quyện lại trong một chữ duyên - làm nên cốt cách riêng có: Hào hoa mà khiêm nhường, lẫm liệt mà tình tứ của vùng đất này.

Đền thờ Tiến sĩ Thân Nhân Trung (phường Nếnh) - địa chỉ đỏ giáo dục truyền thống trọng nhân tài, tôn sư trọng đạo, một nét đặc trưng của văn hóa Kinh Bắc. Ảnh tư liệu.

Một miền đất của duyên

Có những miền đất khiến người ta nhớ bởi hình sắc. Có những miền đất khiến người ta nhớ bởi phong tục tập quán... Nhưng Kinh Bắc - Bắc Ninh lại là nơi khiến người ta nhớ bởi một điều khó gọi tên. Không sông sâu thẳm cũng chẳng núi non hiểm trở đại ngàn, vậy mà đi xa, lòng vấn vương, chân bước đi mà tâm hồn vẫn "ở đừng về". Phải chăng, nơi ấy có một mạch ngầm lặng lẽ chảy qua đất, qua những đời người, qua lời ăn tiếng nói? Người ta gọi đó là thi khí. Nhưng nghĩ cho cùng, thi khí Kinh Bắc bắt đầu từ một chữ giản dị mà sâu nặng: Duyên.

Lễ hội Thổ Hà.

Duyên của đất với người, duyên của lời với ý, cái duyên khiến những điều nhỏ bé nhất cũng trở nên có hồn và những gì thoáng qua lại có thể hóa thành vĩnh cửu.

Từ khí phách đến thi khí Kinh Bắc không phải một lớp trầm tích đứng yên. Đó là một dòng chảy qua nhiều thời đại, mang nhiều sắc thái mà không bao giờ đứt mạch. Thuở ban đầu, đó là hào khí. Là bài thơ thần trên sông Như Nguyệt của Lý Thường Kiệt: "Nam quốc sơn hà Nam đế cư..." ít chữ mà dựng nên một cõi, không phải lời ngâm vịnh mà là lời minh định. Thi khí ở đây là cái cứng cỏi của cốt cách vương đạo, là sự khẳng định chủ quyền dân tộc.

Đến Nguyễn Gia Thiều - bậc danh nhân văn hóa, văn võ song toàn, với Cung oán ngâm khúc, Ôn Như thi tập, Tây Hồ thi tập... thì thi khí chùng xuống, đi vào số phận bi thương và nỗi lòng sâu nặng: "Nghĩ mình, mình lại thêm thương nỗi mình". "Phong trần đến cả sơn khê/ Tang thương đến cả hoa kia cỏ này". Cái thi khí ấy sang trọng nhưng lạnh lẽo, là tiếng thét của một trí tuệ sắc sảo nhận ra đời người chỉ như một giấc chiêm bao. Non sông có những khúc thăng trầm, cõi mộng bên kia sông Đuống từng tan tác dưới gót giày viễn chinh.

Tranh Đông Hồ.

Hoàng Cầm - "gã" si tình của xứ Kinh Bắc xuất hiện. Thi khí của ông trong “Bên kia sông Đuống” hay “Lá diêu bông” là một thứ "tình khí" chập chờn giữa thực và mộng, đẹp và đắm say đến... rụng bàn tay: "Sông Đuống trôi đi/ Một dòng lấp lánh/ Nằm nghiêng nghiêng trong kháng chiến trường kỳ...". Vùng Kinh Bắc đẹp đẽ, trù phú, ngọc ngà..., càng xót xa lại càng yêu đắm mê say. Chất thi khí này thật quý và hiếm, chỉ có phù sa sông Đuống và những đền đài diễm lệ mới bồi đắp nên một Hoàng Cầm như thế!

Rồi thi khí ấy lại bừng sáng trong âm nhạc của Huy Du - người chiến sĩ mang tâm hồn nghệ sĩ của mảnh đất Tiên Du. Qua "Trên đỉnh Trường Sơn ta hát" hay "Tình em", ta thấy một "nhân văn khí" rực rỡ. Nhạc của ông hùng tráng mà lãng mạn, có tiếng sáo diều vi vút giữa làn khói súng, nơi tình yêu lứa đôi hòa làm một với tình yêu đất nước: "Anh đi xa bao núi/ Tình em như khe suối/ Lưu luyến và nhớ thương chảy theo anh khắp rừng...".

Thi khí quan họ - sự hội tụ của tài, tâm và đảm

Nhưng có lẽ, thi khí Kinh Bắc lắng đọng và tinh tế nhất chính là trong câu ca quan họ. Đó là một thực thể văn hóa mang đầy đủ tính bình dân và bác học. Người Kinh Bắc không nói thẳng mà ý nhị: "Hoa thơm bướm lượn", "Ai hơn người kết, ai bằng người chờ em". Cái duyên của lời nằm ở chỗ nói ít gợi nhiều, không bộc lộ mà vẫn thấu tận tâm can. Nhưng quan họ không chỉ có tình. Trong những câu như "Năm liệu bảy lo", "Vốn liếng em có ba mươi đồng", ta thấy hiện lên một tầng khác: Đó là tính tài, đảm. Cái "tài" nằm ở sự đối đáp thông minh; cái "đảm" nằm ở bản lĩnh giữ gìn lề lối, sự tự tin và thanh lịch của những liền anh, liền chị. Thi khí ở đây là sự giao duyên của trí tuệ: Tình mà không đắm, trí mà không khô, mềm mà không yếu.

Nét duyên quan họ.

Bản "tự truyện mềm" mang tên “Vốn liếng em có ba mươi đồng” là minh chứng rõ nhất. Ở đó, thi khí không bay bổng mây gió mà thấm vào từng đồng vốn lo toan của người phụ nữ Kinh Bắc. Cái gốc là hiếu nghĩa: Nửa nuôi mẹ, nửa nuôi em; cái tầm là tri thức: Dành tiền sắm sửa nghiên bút cho em học. Người phụ nữ ấy không chỉ lo cái ăn trước mắt mà còn lo vun đắp cho "nguyên khí" tương lai. Cái duyên là tự trọng: Từ chiếc yếm, tấm lụa đến làn hương xà phòng quế..., tất cả toát lên vẻ tinh sạch, tao nhã. Thi khí ở đây chính là sự minh triết: Biết quản trị cái hữu hạn của vật chất để nuôi dưỡng cái vô hạn của đức hạnh và trí tuệ.

Bao nhiêu nước chảy qua cầu…

Thời gian trôi, cảnh cũ đổi thay nhưng có những điều không bao giờ mất mà chỉ lùi sâu vào bên trong. Ở một người nghe quan họ mà lặng đi; ở một người đọc câu thơ cũ rồi thấy lòng mình chậm lại; ở chính những lời hát chứa cả một triết lý nhân sinh: "Bao nhiêu nước chảy qua cầu/ Liền anh liền chị mời trầu chửa xong..." (Nguyễn Anh Thuấn). Cái "chửa xong" ấy không phải là dang dở mà là sự cố ý lưu lại, là mạch duyên không bao giờ đứt đoạn. Nước chảy mãi, tình còn mãi và thi khí Kinh Bắc vẫn cứ thế mà thẩm thấu vào tâm hồn bao thế hệ.

Cầu Kinh Dương Vương bắc qua sông Đuống.

Thi khí ấy không phải cái để nhìn, cũng không phải cái để gọi tên cho đủ. Nó là thứ khiến một câu hát không cạn, một ký ức không phai, khiến vùng đất này dẫu bình dị lại trở nên sâu sắc, trữ tình và lịch lãm. Sâu xa hơn, thi khí ấy chính là một mạch duyên - lặng lẽ, bền bỉ mà trường tồn.

Miền di sản Kinh Bắc

BẮC NINH - Vùng đất Kinh Bắc - Bắc Ninh giàu truyền thống được xem là “miền di sản” lắng đọng chiều sâu lịch sử và văn hóa. Nơi đây hội tụ nhiều giá trị văn hóa được thế giới vinh danh như: Dân ca quan họ, nghệ thuật ca trù, thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái; Mộc bản chùa Vĩnh Nghiêm, trò chơi kéo co làng Hữu Chấp, nghề làm tranh dân gian Đông Hồ... 

Chương trình nghệ thuật đặc biệt “Tinh hoa di sản - Ngàn năm tỏa rạng”: Tôn vinh văn hóa Kinh Bắc, lan tỏa giá trị di sản

BẮC NINH - Tối 27/3/2026, chương trình nghệ thuật đặc biệt với chủ đề “Tinh hoa di sản - Ngàn năm tỏa rạng” sẽ diễn ra tại Quảng trường 3/2 (phường Bắc Giang). Được tổ chức với quy mô lớn, dàn dựng công phu kết hợp hài hòa giữa nghệ thuật truyền thống và công nghệ trình diễn hiện đại, chương trình tôn vinh chiều sâu văn hóa Kinh Bắc, đồng thời mở ra hành trình lan tỏa di sản cho hôm nay và mai sau.

Trưng bày, trình diễn di sản: Nhịp cầu lan tỏa giá trị văn hóa Kinh Bắc

BẮC NINH - Chuỗi hoạt động triển lãm và trình diễn di sản trong khuôn khổ Festival “Về miền di sản - 2026" không chỉ tôn vinh những giá trị văn hóa đặc sắc của vùng Kinh Bắc mà còn mở ra không gian trải nghiệm phong phú, đưa di sản đến gần hơn với công chúng và du khách.