Du khách tham quan gian trưng bày báo chí tại Nhà tù Côn Đảo.

Những chiến sĩ cộng sản Côn Đảo bắt đầu làm báo từ bao giờ, làm như thế nào? Giữa hàng vạn hiện vật trưng bày, là một nhà báo, tôi hết sức quan tâm đến những “thành tựu” báo chí còn được nâng niu cho đến ngày nay. Tại Bảo tàng Côn Đảo, một gian trưng bày hiện vật báo chí tuy khiêm tốn nhưng đủ để thấy được cha anh là những bậc thầy của báo chí cách mạng. Tri thức của những chiến sĩ cộng sản chuẩn mực từ sự thể hiện nội dung, cách thức làm ra một tờ báo và truyền nhau đọc, nhập tâm những bài học như phép thuật đáng tôn vinh, hậu thế khó bề tưởng tượng nổi.

Theo nhiều tài liệu, từ năm 1935, GS Trần Văn Giàu bị đày ra Côn Đảo, ông cùng bạn tù làm hai tờ báo có tên gọi “Bàn góp" và “Ý kiến chung”. Đến năm 1936, tại nhà tù Côn Đảo xuất hiện thêm tờ báo “Người tù đỏ” do Nguyễn Văn Cừ làm chủ bút. Vài năm sau, “Người tù đỏ” được đổi tên thành “Tiến lên” do Phạm Hùng và Lê Văn Lương thực hiện. Khoảng năm 1944, còn có tờ “Độc lập” của nhà sư Thiện Chiếu. Theo thuyết minh viên Bảo tàng, báo chí có mặt trong nhà tù Côn Đảo từ trước năm 1945. Đáng tiếc, các ấn phẩm do kẻ thù lo sợ, chúng kiểm soát gắt gao và thu giữ, tiêu hủy đến nay không còn lưu giữ được.

Nếu có dịp đến Nhà trưng bày di tích Côn Đảo, sẽ dễ dàng thấy một hiện vật đáng chú ý: Hai tờ báo của phòng 8 và của Trại 6 khu B. Tờ báo “Sinh hoạt” cùng với những tờ báo “Rèn luyện”, “Niềm tin”, “Đoàn kết”, “Văn nghệ” là những ấn phẩm cấp… phòng, còn tờ báo “Xây dựng" mới tiêu biểu nhất cho Trại 6 khu B - nơi câu lưu những người tù kiên cường!

Tờ báo Xây dựng do những người tù tại Côn Đảo thực hiện.

Trong kháng chiến chống Mỹ, báo chí nhà tù Côn Đảo phát triển rầm rộ. Nhà thơ Triệu Từ Truyền (tức Triệu Công Tinh Trung, một thủ lĩnh trong phong trào đấu tranh học sinh - sinh viên tại đô thị miền Nam) hai lần chịu khổ sai ở Côn Đảo vào năm 1967 và 1971, cho biết: “Vì giam giữ toàn thành phần cứng đầu cứng cổ, nên Trại 6 khu B giống như một vùng giải phóng. Tuy được làm bí mật nhưng báo chí trở thành công cụ học tập và giao lưu rất hiệu quả. Cứ có tờ báo mới ra đời, thì bạn tù chuyền tay nhau đọc, rồi bàn bạc trao đổi rất xôm tụ".

Mục đích của tù nhân Côn Đảo làm báo có thể nhận diện trong “Lời tòa soạn” của tờ báo “Sinh hoạt”: “Bước đầu chập chững trên đường sáng tác phục vụ, Sinh hoạt hy vọng phản ánh một phần nào cuộc sống và chiến đấu đầy gian khổ hy sinh của chúng ta trong nanh vuốt kẻ thù, để bảo tồn lý tưởng”. Vật liệu để làm báo là chính những tù nhân Côn Đảo đóng góp từ khoản tiền thăm nuôi của gia đình hoặc bè bạn. Các tờ báo của tù Côn Đảo được chép tay khá rõ ràng. Cách trình bày thì kỳ tài: Những số báo đặc biệt còn có màu. Màu vàng lấy từ bột nghệ, màu đỏ là thuốc đỏ y tế, còn màu xanh là thuốc trị ghẻ. Bút để chép báo chủ yếu sử dụng bút bic với loại mực do các tù nhân tự làm, bằng cách pha trộn thuốc nhuộm với glycerine vốn là một loại thuốc thụt hậu môn để chống táo bón. Sự lớn mạnh của tờ “Xây dựng” được thể hiện ở lượng phát hành. Mấy số đầu chỉ chép tay 2 bản nhưng từ số thứ 5 đã nâng tia-ra chép tay lên đến 5 bản, để các phòng giam được đọc rộng rãi và nhanh chóng hơn.

Theo ông Trần Trọng Tân, một nhân vật có sức ảnh hưởng trong tù Côn Đảo, nguyên Trưởng ban Tuyên giáo Trung ương, thì tờ báo Xây dựng có đầy đủ Ban biên tập. Ông Nguyễn Đằng, bí danh Lê Tú làm Tổng Biên tập, Thư ký tòa soạn là Lê Minh Sang. Báo Xây dựng tổ chức chuyên nghiệp nên rất chú trọng bạn đọc và kết nối cộng tác viên.

Có dịp đọc báo chí nhà tù Côn Đảo do các cây bút đặc biệt thể hiện, hậu thế không chỉ cảm phục ý chí chiến đấu quyết liệt mà còn là bản lĩnh, tinh thần lạc quan, niềm tin vào Đảng, Bác Hồ và cách mạng là vô bờ bến. Khi học và làm theo đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh, đây sẽ là một bài học làm báo sâu sắc rất cần được quan tâm bắt đầu từ ý chí và niềm tin.

Cảnh Mạnh