Dù tuổi cao song vợ chồng ông bà Mạc Văn Đậu - Triệu Thị Chễ luôn đam mê với dân ca dân tộc mình.

Nặng lòng với câu hát dân ca

Biết hát sli, lượn từ khi 14 tuổi, từng đi hát khắp làng trên, bản dưới, thậm chí lên cả tỉnh Lạng Sơn giao lưu, ông Mạc Văn Đậu luôn tràn đầy đam mê với bản sắc văn hóa dân tộc qua những bài dân ca. Ngoài sưu tầm sách hát từ cổ nhân, ông tự sáng tác, đặt lời mới cho nhiều bài ca ngợi Đảng, Bác Hồ, quê hương, đất nước, vận động nhân dân thực hiện tốt các nhiệm vụ của địa phương, xây dựng đời sống mới và kỳ công phiên dịch từ tiếng dân tộc sang tiếng Việt để nhiều người cùng hiểu, cùng hát.

Lo di sản của cha ông bị thất truyền, ông dành nhiều thời gian sao chép làm nhiều bản thảo, quay phim gửi Phòng Văn hóa - Thông tin huyện Lục Ngạn nhờ lưu trữ. Chúng tôi thực sự ngạc nhiên khi biết từ năm 2009 đến nay, số tiền ông bỏ ra cho các chuyến lưu diễn và hát dân ca đủ xây một căn nhà đẹp. Ông khoe: "Vừa tháng trước tôi quay cả con lợn to, làm cỗ mời mấy chục nghệ nhân giỏi trong vùng đến nhà hát giao lưu, rồi thuê người quay phim, in sao ra đĩa gửi tặng mọi người". 

Nói về dân ca Nùng, ông Đậu sôi nổi một cách tự hào: Người Nùng rất yêu văn nghệ, hễ gặp nhau là hát. Hát sli là lối đối đáp theo từng câu thơ vần vè, hát lượn cũng là đối đáp nhưng thành bài dài. Có nhiều cách hát ứng với những hoàn cảnh khác nhau như: Hát cổ lẩu (phù dâu, phù rể), hát mừng sinh nhật, mừng nhà mới, hát ban đêm, ban ngày, hát trong phiên chợ... Trong đó hát ban ngày là lối giao duyên, hát ban đêm là lối đối đáp khi có tốp con gái nơi khác đến chơi tại làng mình (các nhóm tập trung hát thâu canh, rạng ngày), hát tìm bạn trong phiên chợ. Ông Đậu là số ít người Nùng trong vùng còn biết hát "cổ lẩu" và mừng sinh nhật. "Nghệ nhân" nhẩm hát một vài câu giao duyên từng hát suốt thời trai trẻ, giọng tuy không còn mượt mà nhưng vẫn cất cao đầy hào sảng. Hát được vài câu, ông lại dừng lời phiên ra tiếng Việt rồi cười khà khà: "Làm sao được chung mẹ, chung cha - Sáng sớm thức dậy mới yên tâm", “Dọc Đình có đất trồng hành, có cô gái đẹp để dành cho ai”, “Nhìn em anh đắm, anh say, anh mơ, anh mộng được ngày bên em”… 

Một bài dân ca do ông Đậu tự sáng tác và dịch ra tiếng Việt.

Tôi luôn xác định bảo tồn, truyền dạy văn hóa dân tộc là trách nhiệm chung của mỗi người, do đó còn sức khỏe tôi còn truyền dạy cho con cháu, miễn sao gìn giữ được bản sắc, vốn quý của cha ông để lại". Ông Mạc Văn Đậu

Bước chân ông Đậu đi qua bao cuộc hát. Mỗi năm vào mùa xuân hay dịp kỷ niệm lớn của đất nước, dân tộc, ông rủ thêm bạn hát đi hết nơi này qua nơi khác, từ chợ Thác Lười (Tân Sơn) đến chợ Phong Vân, ngược Tân Hoa, Biển Động, Khuôn Thần, Biên Sơn, xuôi Chũ, Lục Nam, lên Sơn Động rồi lại vòng mạn Bắc Lệ, Chi Lăng, Đồng Mỏ, Văn Quan, Văn Lãng, Kỳ Lừa, Hữu Lũng, Cao Lộc (Lạng Sơn)... Gần 20 năm trước, dân ca Nùng tại nhiều địa phương đối mặt nguy cơ mai một, ông là người đứng ra vận động khơi dậy lại phong trào. Xác định một mình không thể gánh vác trọng trách lớn ấy, ông xin phép chính quyền tự đi vận động hạt nhân văn nghệ trong xã thành lập CLB, rồi bỏ tiền mời nghệ nhân giỏi cùng truyền dạy. Khi nhiều người đã hát thạo, với vai trò Chủ nhiệm CLB, ông tập hợp thành viên đi hát giao lưu nhiều nơi, đi đâu cũng thuê thợ quay phim sau đó sao in ra hàng nghìn đĩa VCD gửi tặng bạn hát khắp nơi, thậm chí gửi 200 đĩa vào Tây Nguyên. Đáng nhớ, ngày 22 tháng Giêng năm 2011, ông thuê 4 xe ô tô khách, mời gần 200 hạt nhân văn nghệ từ Lục Ngạn lên Lạng Sơn hát. Cuộc hát diễn ra dọc các tuyến đường TP Lạng Sơn, đồng bào hát lên chợ Đêm, xuôi về chợ Giếng Vuông và từ đó thành lệ, cứ ngày 22 tháng Giêng, hàng nghìn người Tày, Nùng ở Lạng Sơn và vùng lân cận lại tụ họp về khu vực Tượng đài Hoàng Văn Thụ (TP Lạng Sơn) hát cả ngày lẫn đêm. 

Giữ "lửa" cho mai sau 

Suốt thời trai trẻ đến nay, hễ nghe tin trong vùng có hội hát là ông Đậu lại khăn gói tìm tới, mỗi vùng đất đều gặp những bạn hát có chung đam mê. Cũng nhờ tài ca hát, chất phong lưu trong ông được nhiều người hâm mộ. Chàng thanh niên đa tài ấy từng làm xiêu lòng biết bao sơn nữ. Các làn điệu dân ca ở đây đa số theo các bước: Làm quen, chào hỏi, xin phép, kết bạn. Người hát giỏi ngoài biết luật chơi, lề lối còn phải đối đáp linh hoạt, ứng tác tế nhị, tài tình khiến đối phương tâm phục khẩu phục. “Trai gái quê tôi quen nhau trong mùa hội, mến nhau qua câu hát và đến với nhau bằng sự rung động của con tim. Mỗi điệu sli, câu hát lượn vang lên lòng tôi dâng lên niềm cảm xúc khó tả, nó gợi nhớ về một thời trai trẻ háo hức trước những mùa hội hát dập dìu, những đêm trăng hẹn hò và cả những mối tình tha thiết”, ông Đậu hồi tưởng qua lời ca sâu lắng. Được biết, không chỉ vợ chồng ông mà bố mẹ ông cũng quen nhau và lấy nhau cũng từ những cuộc hát như thế! 

Ông Mạc Văn Đậu (thứ 3 từ trái sang) nhận cờ lưu niệm của Ban tổ chức tại buổi giao lưu các CLB hát dân ca dân tộc huyện Lục Ngạn.

Ngày thường "nghệ  nhân" cùng gia đình chăm sóc vườn cây nhưng hễ vơi công việc là ông tập hợp mọi người đi hát giao lưu, tổ chức truyền dạy cho lớp trẻ. Ông thuộc nằm lòng từng kiểu cách, lề lối, phong tục và cả trăm bài dân ca. Khi hát, ông luôn bắt nhịp một cách tự nhiên, đều, ứng tác nhanh trong từng hoàn cảnh. Xã Biên Sơn có 19 thôn, chủ yếu là người Nùng, CLB Hát dân ca dân tộc Nùng tại đây hiện nay có 30 thành viên. Nhằm khuyến khích phong trào ca hát, bảo tồn bản sắc dân tộc, hằng năm UBND xã hỗ trợ 3 triệu đồng cho CLB hát dân ca và đều đặn tổ chức Ngày hội Văn hóa, thể thao các dân tộc tạo sân chơi cho đồng bào. Từ hạt nhân là các thành viên CLB, hiện cơ bản trẻ em ở đây biết hát dân ca Nùng, phong trào ca hát của đồng bào thực sự khởi sắc. 

Trong văn hóa nghệ thuật truyền thống, nghệ nhân là danh xưng được xã hội mặc nhiên công nhận đối với những cá nhân tâm huyết, tài năng gìn giữ di sản. Bản thân ông Đậu được cộng đồng tôn vinh vì quá trình dài miệt mài bảo tồn, phát huy di sản và luôn ý thức được trách nhiệm "truyền lửa" cho thế hệ sau. Theo như lời ông chia sẻ, việc bảo tồn, truyền dạy văn hóa dân tộc của bản thân là sự đam mê, dù được Nhà nước phong nghệ nhân hay không thì ông vẫn làm một cách đầy trách nhiệm, miễn sao giữ được bản sắc dân tộc của cha ông. Còn nếu được Nhà nước quan tâm phong danh hiệu nghệ nhân, thì đó sẽ tiếp thêm nguồn năng lượng dồi dào để ông tiếp tục hăng say cống hiến.

Nguyễn Hưởng