Khách du lịch nghe giới thiệu về gà chọi Thổ Hà.  Ảnh: Trần Đức

Nhiều người cho rằng, do nằm ở vị trí đắc địa, thế đất long chầu hổ phục vốn là điểm giao thương đông đúc trên bến, dưới thuyền ngày xưa nên Thổ Hà là vùng đất có nhiều “kỳ kê” được dân chơi gà khắp nơi tìm mua cho bằng được. Cho đến nay, người dân Thổ Hà vẫn nhắc đến truyền kỳ về một chiến kê "bách chiến bách thắng". 

Vào thập kỷ 60 của thế kỷ XX, Thổ Hà có một con gà tên “Mây” được mệnh danh là “Quỷ kê” của ông Trịnh Xuân Lác ở xóm 4 một thời làm mưa, làm gió khắp ba miền. Con gà này có ưu điểm chỉ cần hai “hồ” là hạ gục đối thủ. Với những cú đá hầu dọc nguy hiểm, nó đã được đưa sang Thái Lan thi đấu với con gà nổi tiếng của nước này và chiến thắng sau một ngày đêm ròng rã chiến đấu không nghỉ.

Minh chứng cho đam mê nuôi và chơi gà chọi ở Thổ Hà là một nửa trong số 800 hộ trong làng có thú nuôi gà chọi. Gà chọi Thổ Hà được ca ngợi như một “dũng tướng” với: Mình công, mào cốc, cánh vỏ chai/Đùi dài, quản ngắn chẳng sợ ai. Những miếng đánh của gà chiến Thổ Hà danh chấn đến nay phải kể tới đá hầu dọc, có thể giết chết đối thủ chỉ sau vài miếng. Sau đó mới đến đá kiềng (đá vào hai đầu cánh gà), rồi đá me (đá vào hai mang tai), đánh dọc (đánh thẳng vào đầu gà)... 

Theo những người chơi gà “có nghề” thì để tạo được một “dũng tướng”, việc then chốt là phải biết chọn dòng. Gà mẹ phải được xuất thân từ dòng gà bền bỉ, có sức chịu đòn tốt, gan dạ và nhất là không có thói xấu “trả độ”. Còn gà bố phải thuộc dòng có chân đá hiểm hóc, nhiều đòn thế hay.

Để chọn được một chú gà có tiềm chất cũng rất công phu. Anh Nguyễn Đức Quy, người nuôi gà có tiếng ở làng cho biết, trong một bầy gà vừa nở, thường người ta sẽ chọn con nào tách bầy đi kiếm ăn một mình hoặc đêm về không rúc vào nách mẹ ngủ mà lại nằm ngủ đối mặt với mẹ (gọi là gà chầu mỏ). Còn nếu chọn gà không do mình tự “đúc” thì dựa trên những đặc điểm căn bản như: Cựa nhật nguyệt (cựa đen, cựa trắng), gà lưỡng nhãn (2 con mắt khác màu), gà có bớt trong lưỡi hoặc gà tử mị (tối nằm ngủ sải chân, sải cánh, duỗi cổ như chết)...

Thú chơi chọi gà ở Thổ Hà được ví von là nghề "làm chơi ăn thật”. Bởi đã nhiều người bán được gà với giá 45 triệu đồng/con, còn từ 15 tới 20 triệu đồng chẳng phải chuyện hiếm. Cá biệt có con được dân mê gà trả tới 3.500 USD như con “Hắc kê” của gia đình anh Hoan ở xóm 3. Để duy trì nét đẹp của nghề chơi này, hàng năm hội làng Thổ Hà mở vào ngày 21, 22 tháng Giêng luôn có sới chọi để các chú gà chiến tung hoành, cọ xát. 

Đến làng Thổ Hà những ngày này người ta dễ gặp từng nhóm người đứng vòng trong vòng ngoài dưới tán cây lớn hay ở sân đình chứng kiến những trận đá gà đang vào hồi gay cấn. Rồi họ bàn luận, tán thưởng mỗi khi gà ra miếng đánh hay. “Tiếng lành đồn xa”, người từ Hà Nội, Hải Phòng, Nam Định tìm lên, từ Quảng Ninh, Lạng Sơn tìm về xin đấu và mua bằng được những con gà quý. Từ một thú chơi giải trí dân dã, người dân Thổ Hà đã tạo nên một “thương hiệu” mới cho mình. Những chú gà chọi “Made in.. Thổ Hà” đã được nhiều nơi biết đến như một mặt hàng có giá trị cao.

Nam - Nguyên